Türkiye’de engelli bireylerin istihdam edilmesi, hem sosyal adaletin sağlanması hem de üretken bir iş gücü oluşturulması açısından kritik bir rol üstleniyor.
İŞKUR’a kayıt yaptırmak isteyen vatandaşların, engel durumuna göre tüm vücut fonksiyon kayıplarının en az %40 olduğunu yetkili sağlık kuruluşlarından alınan engelli sağlık kurulu raporu ile belgelendirmeleri gerekiyor. Bu şartı sağlayan bireyler, resmî olarak “engelli” statüsünde sisteme kaydedilerek iş arama süreçlerine dahil ediliyor.
Yasal Çerçeve: Kota Sistemi ile İstihdam Güvencesi
Engelli istihdamı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi kapsamında uygulanan kota sistemi ile güvence altına alınmış durumda. Bu düzenlemeye göre belirli büyüklükteki işletmeler, engelli bireyleri istihdam etmekle yükümlü tutuluyor.
Kota sistemi kapsamında işverenlerin sorumlulukları şu şekilde belirleniyor:
• 50 ve üzeri çalışanı bulunan işletmeler (tarım ve orman sektöründe 51 ve üzeri) kapsama giriyor.
• Özel sektör işyerleri, çalışanlarının en az %3’ü oranında engelli personel istihdam etmek zorunda.
• Kamu kurumları ise %4 engelli ve ayrıca %2 eski hükümlü ya da terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan personel çalıştırmakla yükümlü.
İşverenlerin, engelli çalışanları mesleki yeterliliklerine, bedensel kapasitelerine ve ruhsal durumlarına uygun görevlerde istihdam etmeleri yasal bir zorunluluk olarak öne çıkıyor.
Denetim Mekanizması: Kontenjanlar Aylık Takip Ediliyor
Engelli kontenjanlarının uygulanması, Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri tarafından aylık periyotlarla titizlikle denetleniyor. Açığı bulunan işverenlerle iletişime geçilerek engelli işgücü talepleri toplanıyor, bu talepler Kurumun resmî internet sitesinde yayımlanarak açık pozisyonların doldurulması hedefleniyor.
Yasal yükümlülüğünü yerine getirmeyen, uygun niteliklere sahip engelli adayları gerekçe göstermeksizin reddeden veya kontenjan talebinde bulunmayan işverenlere 4857 sayılı İş Kanunu’nun 101. maddesi uyarınca idari para cezası uygulanıyor. Üstelik bu yaptırım, kamu kurumları için de geçerli olup herhangi bir muafiyet tanınmıyor.
Teşvikler: Özel Sektöre Devlet Destekli Prim Avantajı
Özel sektör işverenleri için önemli bir teşvik mekanizması da yürürlükte. Çalıştırılan her bir engelli personel için asgari ücret düzeyindeki sosyal güvenlik primi işveren payının tamamı Hazine tarafından karşılanıyor. Bu uygulama, hem işverenlerin mali yükünü azaltıyor hem de engelli bireylerin istihdamını cazip hale getiriyor.
Öte yandan, engelli çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverenlerden tahsil edilen ceza gelirleri, doğrudan engellilere yönelik projelerde kullanılıyor. Bu kaynaklar; kendi işini kurmak isteyen engelliler, destek teknolojileri, işe yerleştirme hizmetleri ve işe uyum programları gibi alanlarda değerlendiriliyor.
İŞKUR Destekleri: Danışmanlık, Eğitim ve Girişimcilik
İŞKUR’a kayıtlı engelli iş arayanlara, profesyonel iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri sunuluyor. Bireyler; mesleki yeterliliklerini geliştirebilecek kurslara, işbaşı eğitim programlarına yönlendiriliyor ya da kendilerine en uygun işlere yerleştirilmeye çalışılıyor.
Ayrıca engelli bireylerin kendi işlerini kurmaları da çeşitli hibe, destek ve teşvik programlarıyla desteklenerek girişimcilik ekosistemine katılımları teşvik ediliyor.